१.२ नेपालको राजनीतिक भूगोल

नेपालकोे राजनीतिक विभाजन (सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह) 

सङ्घ

  • सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको मूल संरचना सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको हुने व्यवस्था छ । 
  • सङ्घीय संरचनाको सबैभन्दा माथिल्लो एकाइको रूपमा रहने सङ्घीय तहलाई सङ्घका रूपमा परिभाषित गरिएको छ । 
  • सङ्घीय सरकारलाई नेपाल सरकारका नामले पनि चिनिन्छ । 
  • नेपालको संविधानले अनुसूची ५ मा सङ्घको अधिकारको सूचीको व्यवस्था गरेको छ । त्यस्तो अधिकारको प्रयोग संविधान र सङ्घीय कानुनबमोजिम हुने उल्लेख छ । 
  • त्यसैगरी अनुसूची ७ मा भएको संघ र प्रदेशको साझा अधिकारको सुची  र अनुसूची ९ बमोजिमको सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकार सुचीको प्रयोग पनि सङ्घ मार्फत हुने व्यवस्था छ । 
  • अविशिष्ट अधिकारको प्रयोग सङ्घीय सरकारले गने व्यवस्था गरिएको छ । 

प्रदेश

  • संविधान बमोजिम सङ्घीय एकाइमा विभाजन गरिएको नेपालको सङ्घीय एकाइको क्षेत्र र स्वरूपलाई प्रदेशका रूपमा परिभाषित गरिएको छ । 
  • नेपालको संविधानको अनुसूचि ४ बमोजिम ७ प्रदेश र सम्बन्धित प्रदेशमा रहने जिल्लाहरूको बारेमा स्पष्ट गरेको छ । 
जसअनुसार सात प्रदेशलाई निम्नबमोजिम सङ्क्षिप्त चर्चा गरिएको छ । 

प्रदेश नं १

  • सीमानाः पूर्वतर्फ भारतको पश्चिम बंगाल र सिक्किम राज्य, दक्षिणतर्फ बिहार राज्य, उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत तथा पश्चिमतर्फ मधेश प्रदेश र बागमती प्रदेश
  • जिल्लाः १४ (ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम, सङ्खुवासभा, तेरथुम, धनकुटा, भोजपुर, खोटाङ, सालुखुम्बु, ओेखलढुङ्गा, उदयपुर, झापा, मोरङ र सुनसरी)
  • कुल क्षेत्रफलः २५,९०५ व.कि.मि. (नेपालको कुल क्षेत्रफलको १७.६%)
  • ठूलो जिल्लाः ताप्लेजुङ (३,६४६ व.कि.मि.) र सानो जिल्लाः तेह्रथुम (६७९ व.कि.मि.)
  • राजधानीः विराटनगर (मोरङ)
  • जनसङ्ख्याः ४५,३४,९४३ (जनगणना २०६८ अनुसार)
  • जातीय तथा भाषिक विविधताः ब्राह्मण, क्षेत्री, राई, लिम्बु, थारु, लेप्चा, तामाङ, गुरुङ, मेचे, कोचे, यादव, राजवंशीलगायतका जातिहरू तथा नेपाली, मैथिली, किराती, तामाङ, लिम्बु, गुरुङ, लेप्चा, मगर र थारु मुख्य भाषा

मधेश प्रदेश

  • सीमानाः पूर्वतर्फ प्रदेश १, दक्षिणतर्फ भारत, उत्तरतर्फ प्रदेश १ र बागमती प्रदेश र पश्चिमतर्फ बागमती प्रदेश
  • जिल्लाः आठ (सप्तरी, सिराहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा र पर्सा)
  • क्षेत्रफलः ९,६६१ व.कि.मि. (नेपालको कुल क्षेत्रफलको ६.५७५) 
  • ठूलो जिल्लाः सप्तरी (१,३६३ व.कि.मि.) र सानो जिल्लाः महोत्तरी (१,००२ व.कि.मि.)
  • राजधानीः जनकपुर (धनुषा)
  • कुल जनसङ्ख्याः ५४,०४,१४५ (स्रोतः केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग)
  • जातीय तथा भाषिक विविधताः यादव, गुप्ता, दास, थारु, राजवंशी, मुसलमान लगायतका जातिहरू तथा मैथिली, बज्जिका, अवधी, उर्दु, हिन्दी,थारु र नेपाली आदि भाषा

बागमती प्रदेश

  • सीमानाः पूर्वमा प्रदेश १, पश्चिमतर्फ गण्डकी प्रदेश, उत्तरमा चीन र दक्षिणतर्फ प्रदेश २ र भारत 
  • जिल्लाः १३ (दोलखा, रामेछाप, सिन्धुली, काभ्रेपलाञ्चोक, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, चितवन, मकवानपुर, भक्तपुर, ललितपुर, काठमाडौँ)
  • क्षेत्रफलः २०,३०० व.कि.मि. (नेपालको कुल क्षेत्रफलको १३.७९५) 
  • ठूलो जिल्लाः सिन्धुपाल्चोक (२,५४२ व.कि.मि.) र सानो जिल्ला भक्तपुर (११९ व.कि.मि.) 
  • राजधानीः हेटौंडा (मकवानपुर) 
  • जनसङ्ख्या ५५,२९,४५२ (जनगणना २०६८) 
  • जातीय तथा भाषिक विविधताः तामाङ, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार लगायतका जाति तथा नेपाली, नेवारी, तामाङ मुख्य भाषा  ।

गण्डकी प्रदेश

  • सीमानाः पूर्वतर्फ बागमती प्रदेश, पश्चिमतर्फ कर्णाली प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेश, उत्तरमा चीन र दक्षिणतर्फ लुम्बिनी प्रदेश र भारतको बिहार राज्य 
  • जिल्लाः ११ (गोरखा, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, मनाङ, मुस्ताङ, पर्वत, स्याङ्जा, म्याग्दी, बाग्लुङ र नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) 
  • क्षेत्रफलः २१,७३३ व.कि.मि. (नेपालको कुल क्षेत्रफलको १४.६१%) 
  • ठूलो जिल्लाः गोरखा (३,६१० व.कि.मि.) र सानो जिल्ला पर्वत (४९४ व.कि.मि.)
  • राजधानीः पोखरा (कास्की) 
  • जनसङ्ख्या २४,०३,७५७ (जनगणना २०६८) 
  • जातीय तथा भाषिक विविधताः ब्राह्मण, क्षेत्री, गुरुङ, मगर लगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ भने नेपाली, गुरुङ, मगर भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन् ।

लुम्बिनी प्रदेश

  • सीमानाः पूर्वतर्फ गण्डकी प्रदेश, पश्चिमतर्फ कर्णाली प्रदेश र सुदूरपश्चिम प्रदेश, उत्तरतर्फ गण्डकी प्रदेश र कर्णाली प्रदेश र दक्षिणतर्फ भारत पर्दछ । 
  • जिल्लाः १२ (नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम), रूपन्देही, कपिलवस्तु, पाल्पा, अर्घाखाँची, गुल्मी, रुकुम (पूर्वी भाग), रोल्पा, प्युठान, दाङ, बाँके र बर्दिया) 
  • क्षेत्रफलः २२,२८८ व.कि.मि. (नेपालकोे कुल क्षेत्रफलको १५.१४%)
  • ठूलो जिल्लाः दाङ (२,९५५ व.कि.मि.) र सानो जिल्लाः नवलपरासी बर्दघाट सुस्ता पश्चिम (६३४.८८ व.कि.मि.) 
  • राजधानीः भालुवाङ (दाङ) 
  • जनसङ्ख्याः ४४,९९,२७२ (केन्द्रिय तथ्यांक विभाग) 
  • जातीय तथा भाषिक विविधताः ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, थारु, तामाङ, नेपाल, मुसलमानलगायतका जातिहरूको बसोबास छ भने नेपाली, थारु, अवधि, भोजपुरी, उर्दु, मगर भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन् ।

कर्णाली प्रदेश 

  • सीमानाः पूर्वतर्फ गण्डकी प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेश, पश्चिमतर्फ सुदुरपश्चिम प्रदेश र चीन, उत्तरतर्फ चीन र दक्षिणतर्फ लुम्बिनी, सुदुरपश्चिम प्रदेश
  • जिल्लाः १० (रुकुम (पश्चिम), सल्यान, डोल्पा, जुम्ला, मुगु, हुम्ला, कालिकोट, जाजरकोट, दैलेख र सुर्खेत
  • कुल क्षेत्रफलः २७,९८४ व.कि.मि. (नेपालको कलु क्षेत्रफलको १९.०१%) 
  • ठूलो जिल्लाः डोल्पा (७,८८९ व.कि.मि.) र सानो जिल्ला रुकुम पश्चिम (१,२१३.४९ व.कि.मि.) 
  • राजधानीः वीरेन्द्रनगर सुर्खेत
  • जनसङ्ख्या १५,७०,४१८ (केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग) 
  • जातीय तथा भाषिक विविधताः ब्राह्मण, ठकुरी, क्षेत्री, शेर्पा, गुरुङ, मगरलगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ भने नेपाली, गुरुङ, मगर भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन् ।

सुदूरपश्चिम प्रदेश

  • सीमानाः पूर्वतर्फ कर्णाली प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेश, पश्चिमतर्फ भारत, उत्तरतर्फ कर्णाली प्रदेश र चीन तथा दक्षिणतर्फ भारत
  • जिल्लाः ९ (बाजुरा, बझाङ, डोटी, अछाम, दार्चुला, बैतडी, डडेल्धुरा, कञ्चनपुर र कैलाली 
  • कुल क्षेत्रफलः १९,५३९ व.कि.मि. (नेपालको कुल क्षेत्रफलको १३.२८५)
  • ठूलो जिल्लाः बझाङ (३,४२२ व.कि.मि.) र सानो जिल्ला बैतडी (१,५१९ व.कि.मि.) 
  • राजधानीः गोदावरी (कैलाली)
  • जनसङ्ख्याः २५,५२,५१७ (केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग)
  • जातीय तथा भाषिक विविधताः ब्राह्मण, क्षेत्री, ठकुरी, थारु जातिहरूको बसोबास रहेको छ भने डोटेली, खस, थारु भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन् । 

नेपालका स्थानीय तह

नेपाल सरकारले नेपाललाई ७५३ स्थानीय तहमा विभाजन गरेको छ । 

जसअनुसार 

  • महानगरपालिका ६, 
  • उपमहानगरपालिका ११, 
  • नगरपालिका २७६ 
  • गाउँपालिका ४६० र 
  • वडा ६७४३

स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ अनुसार

हिमाली जिल्लाः २१
पहाडी जिल्लाः २८
भित्री मधेशका जिल्लाः ७
तराईका जिल्लाः १८
काठमाडौँ उपत्यकाका जिल्लाः ३

हाल नेपालका जिल्लाहरुको वर्गीकरण 

हिमाली जिल्लाः २१ वटा
पहाडी जिल्लाः ३५ वटा
तराईका जिल्लाः २१ वटा
जम्मा जिल्लाः ७७ वटा

Loksewa Diary

Loksewa Diary is an informative blog where you can find updated premium notes of all level of PSC Exams at a nominal cost.

Post a Comment

Previous Post Next Post